logo.png
                 
pl
pl
 
Załatw sprawę w Urzędzie
Działalność drużyn ZHP "Szare Szeregi" na terenie Wiśniewa w latach okupacji
Działalność drużyn ZHP "Szare Szeregi" na terenie Wiśniewa w latach okupacji niemieckiej



Niniejszy tekst oparty jest na relacjach dostarczonych do Komisji historycznej Głównej Kwatery Związku Harcerstwa Polskiego w 1982 r. Działalność drużyny męskiej opracował zespół w składzie: Wiesław Kuszkowski, Witold Lisowski, Grzegorz Paster, Leszek Pawłowski, Remigiusz Surgiewicz; żeńskiej Alina Koperkiewicz, Alina Nowotczyńska-Kowalska i Hanna Sajnog-Kuszkowska. Drużyna Męska im. Romualda Traugutta

Związek Harcerstwa Polskiego na terenie osiedla Wiśniewo wznowił swą działalność w warunkach konspiracyjnych wiosną 1941 r. w postaci zorganizowanej drużyny "Szarych Szeregów", do której zwerbowani zostali chłopcy uczęszczający do filii Gimnazjum Ogólnokształcącego im. R. Traugutta zwanej Tajnymi Kompletami Gimnazjalnymi. Zrzeszona młodzież pochodziła z terenu pobliskich osiedli: Henrykowa, Piekiełka, Dąbrówki, Płud, Białołęki Dworskiej, wchodzących administracyjnie w rejon gminy Jabłonna powiatu warszawskiego.

O tak wczesnym reaktywowaniu działalności ZHP na tym terenie zadecydowały:

  1. istnienie na terenie Wiśniewa i okolic w latach 1935-1939 drużyny ZHP prowadzonej przez phm. Tadeusza Huttla, a następnie przez phm. Marka Ostapowicza;
  2. funkcjonowanie tu od 1935 r. do końca okupacji hitlerowskiej ośrodka "Macierzy Szkolnej", założonego i prowadzonego przez studentów Uniwersytetu Warszawskiego Wojciecha i Antoniego Zawadzkich. W ośrodku tym podczas wojny prowadzono: tajne komplety Gimnazjum Ogólnokształcącego, tajne nauczanie historii oraz języka polskiego, Bibliotekę Publiczną z zakonspirowanym działem książek zakazanych przez okupanta, punkt kontaktowy oraz częściowo miejsce zbiórek zastępów harcerskich.
  3. liczna grupa mieszkających tu w okolicy oficerów i podoficerów Wojska Polskiego aktywnie włączających się do organizowania ruchu oporu w różnych środowiskach.

W takich okolicznościach wiosną 1941 r. z inicjatywy kierownika Tajnego Gimnazjum Wojciecha Zawadzkiego, działacza miejscowej komórki ZWZ lekarza dr Chojnowskiego oraz członka Szarych Szeregów na terenie Chotomowa i Legionowa Jana Raczyńskiego ps. "Wiosna" powstał w Wiśniewie pierwszy konspiracyjny zastęp harcerski, mający charakter szkoleniowy.

Cykl szkoleniowy zastępu obejmował wiadomości przewidziane Programem ZHP dla uzyskania stopnia młodzika (prawo harcerskie, sygnalizacja Morse’a, znajomość węzłów, musztry) oraz podstawowe wiadomości dotyczące znajomości broni podstawowej pistoletu, karabinu i granatu. Szkolenie prowadzili dwaj podchorążowie o nieustalonych pseudonimach dojeżdżający z Legionowa.

Zastęp "szkoleniowy" powołano w celu:

  • stworzenia bazy kadrowej do reaktywowania w Wiśniewie drużyny harcerskiej mogącej stanowić zaplecze młodzieżowe rozwijającego się na tym terenie ruchu zbrojnego,
  • odciążenia częściowego miejscowej organizacji ZWZ, a później AK z obowiązku ubezpieczenia ośrodka w Wiśniewie prowadzącego tajne nauczanie i bibliotekę konspiracyjną,
  • wykonywania zadań wyznaczonych przez władze miejscowe ZWZ (AK) w zakresie służby pomocniczej.

Oprócz szkolenia odbywającego się w Wiśniewie w domu Zawadzkich przy ul. Weteranów 13 harcerze zastępu szkoleniowego dojeżdżali na wykłady do Legionowa (dom położony był w płd.-zach. części miasta w pobliżu torów kolejowych linii Warszawa-Nasielsk).

Szkolenie zastępu trwało do maja 1942 r. i zakończone zostało biegiem patrolowym w lasach Choszczówki. Uczestnicy biegu uzyskali stopień młodzika. Komisję egzaminacyjną biegu stanowili: dh Ludwik Szmidt ps. "Rabczyk" przedstawiciel Hufca w Legionowie, dh Jan Raczyński ps. "Wiosna" instruktor wyszkolenia oraz dwóch instruktorów o nieustalonych pseudonimach i nazwiskach.

W oparciu o nowopowstałą kadrę w maju 1942 r. w porozumieniu z przedstawicielem Chorągwi ZHP dh Gustawem Studzińskim ps. "Powała", zastęp szkoleniowy przekształcony został w drużynę. Równocześnie powstały dalsze dwa zastępy "szkolne", w skład których weszli chłopcy z Tajnego Gimnazjum, oraz zastęp pozaszkolny "Zawiszacy" skupiający chłopców z okolicznych osiedli.

Funkcję drużynowego z nominacji Komendy Hufca powierzono druhowi Janowi Raczyńskiemu ps. "Wiosna". Zastępem szkolnym I kierował dh Wiesław Kuszkowski ps. "Trop", zastępem szkolnym II dh Antoni Gołębiowski ps. "Skrzetuski", zastępem pozaszkolnym "Zawiszacy" dh Grzegorz Paster ps. "Maciek".

Szkolenie zastępów I i II prowadzone było w domu Zawadzkich w Wiśniewie, zastępu "Zawiszaków" w Henrykowie przy ul. Modlińskiej 59. Zajęcia terenowe całej drużyny odbywały się w pobliskich lasach Choszczówki oraz Białołęki. Na program szkolenia zastępów I i II składały się zagadnienia harcerskie oraz wojskowe (mały sabotaż, dywersja, łączność, zapoznanie się z bronią), zastęp "Zawiszaków" jako najmłodszy miał zagadnienia wojskowe znacznie ograniczone.

Od jesieni 1942 r. zastępowi oraz ich zastępcy jako kadra drużyny uczęszczali na kurs przygotowujący do egzaminu na stopień wywiadowcy. Wykłady prowadzili w dalszym ciągu instruktorzy dojeżdżający z Legionowa. Kurs obejmował poza programem ZHP zajęcia przewidziane dla "Bojowych Szkół". Egzamin w formie biegu patrolowego odbył się w lasach pasma Legionowo-Choszczówka. Stopień wywiadowcy uzyskali Wiesław Kuszkowski, Grzegorz Paster, Andrzej Tarasek, Antoni Gołębiowski.

Niezależnie od programu szkolenia i zająć terenowych realizowanych według poleceń Komendy Hufca "Szarych Szeregów" drużyna otrzymała szereg zadań od miejscowej jednostki AK. Do stałych jej zadań należały:

  1. obserwacja i rejestracja dostaw odzieży dla Werhmachtu do magazynów w Henrykowie (ul. Modlińska róg Mehoffera). Zastępy prowadziły spisy wyładowywanych materiałów oraz numery rejestracyjne samochodów,
  2. utrzymywanie łączników do przenoszenia meldunków, rozkazów oraz informacji przewożonych głównie w kierownicach rowerów,
  3. kolportowanie prasy konspiracyjnej z bazy na Bródnie przy ul. Poborzańskiej,
  4. transport i pomoc w organizowaniu punktów sanitarnych w rejonach ćwiczeń.

Ponadto drużyna brała udział w akcjach:

  • zdobycia zapasów żywności z magazynów Fabryki Drożdży w Henrykowie oraz z Fabryki L. Spiessa w Piekiełku (rozpoznanie terenu i zabezpieczenia alarmowe). Zdobyta żywność została przewieziona przez Wisłę do oddziałów partyzanckich w Puszczy Kampinoskiej.
  • małego sabotażu na linii kolejowej Warszawa Praga-Legionowo oraz kolejki wąskotorowej WKD Warszawa-Jabłonna. Do akcji takich należało naklejanie ulotek, malowanie haseł w wagonach i na dworcach, uszkadzanie połączeń hamulcowych wagonów towarowych itp.

W ramach przygotowania miejscowych oddziałów AK do operacji "Burza" drużyna otrzymała zadanie włączenia się do akcji zbrojnej jako służba pomocnicza. Rejon i termin został uzależniony od przebiegu działań miejscowych oddziałów AK.

Założone planem zgrupowanie jednostek AK w lasach Choszczówki w celu uderzenia na koszary hitlerowskie w Legionowie zostało poważnie zdezorganizowane przez masowe aresztowania oraz łapanki żandarmerii polowej przeprowadzane na naszym terenie w momencie wybuchu Powstania Warszawskiego. Spowodowało to lukę w funkcjonowaniu łączności pomiędzy oddziałami. Z tej przyczyny drużyna zgromadzona w Wiśniewie nie otrzymała rozkazu do dalszych działań.

Część zastępów I i II oraz zastępu "Zawiszaków" na własną rękę wyruszyło w okolice Golędzinowa z zamiarem przedostania się do walczącej Warszawy. Na przedpolach stolicy napotkano zgrupowanie Niemców oraz "własowców", co uniemożliwiło realizację zamiaru. Po powrocie zastępy rozproszyły się z zachowaniem gotowości do zbiórki alarmowej.

W początkach września cała ludność naszych okolic została wysiedlona w kierunku Jabłonna-Rajszew za Wisłę, co całkowicie uniemożliwiło kontakty poszczególnych członków drużyny.

W oparciu o kadrę harcerską drużyny "Szarych Szeregów" okresu okupacji zaraz po wyzwoleniu i powrocie mieszkańców z wysiedlenia drużyna nasza została reaktywowana jako 135 MDH w Płudach podległa Komendzie Hufca w Legionowie i Chorągwi Mazowieckiej ZHP.

Na załączonej liście członków drużyny wymieniono tylko te nazwiska, które po przeszło 40 latach zdołali ustalić autorzy niniejszej relacji. Z uwagi na odległy okres czasu nie udało się odtworzyć ani pseudonimów ani nazwisk ok. 10 harcerzy.

Skład osobowy zastępów drużyny "Szarych Szeregów"
im. R. Traugutta w Wiśniewie w okresie 1941-1945

Zastęp I gimnazjalny
Habes Zdzisław ps. Cis 1929
Rajchert Edward ps. Bim 1929
Morawski Janusz ps. Tuz 1929
Mielczarski Andrzej ps. Roch 1928
Ołdakowski Szczepan ps. Gawra 1929
Śmietański Henryk ps. Granat 1929
NN ps. Muza ?
NN ps. Pik ?
  Zastęp II gimnazjalny
Bieńkowski Sylwester ps. Wyga 1928
Pełczyński Wojciech ps. Alan 1929
Fryska Sylwester ps. Puk 1928
Kowalski Ludwik ps. Aga 1929
Błażejewski Jan ps. Gazda 1929
Jamro Jerzy ps. Vis 1928
NN ps. Balon ?
 
Zastęp szkoleniowy
Gołębiowski Antoni ps. Skrzetuski 1928
Koźmiński Michał ps. Longinus 1928
Kuszkowski Wiesław ps. Trop 1929
Majerowski Stanisław ps. Bajan 1928
Paster Grzegorz ps. Maciek 1928
Tarasek Andrzej ps. Wilk 1929
Bukowski Jan ps. Kusza 1929
Pawłowski Leszek ps. Lech 1930
NN ps. Kmicic ?
  Zastęp III "Zawiszacy"
Borkowski Wacław ps. Ryś 1930
Gołąbek Dariusz ps. Łoś 1930
Lisowski Witold ps. Prosty 1931
Surgiewicz Remigiusz ps. Żbik 1931
Krzysztofik Jerzy ps. Dzik 1930
Figauzer Edward ps. Sęp 1930
Stalinkiewicz Henryk ps. Nowy 1930
NN ps. Orzeł ?
NN ps. Mewa ?

Drużyna żeńska "Szarotki"

Żeńska drużyna harcerska powstała w okolicznościach i terminie identycznym jak drużyna męska. Okoliczności i warunki w jakich doszło do tego opisano w części dotyczącej działalności drużyny męskiej.

Inicjatorką założenia drużyny żeńskiej była instruktorka ZHP z okresu międzywojennego na terenie gm. Jabłonna - druhna Halina Zwolińska. Ona też została przez Komendę Chorągwi mianowana drużynową. Drużyna przyjęła nazwę "Szarotki" i skupiała uczennice Tajnego Gimnazjum Ogólnokształcącego w Wiśniewie jak również dziewczęta z pobliskich osiedli: Żerań, Piekiełko, Henryków, Dąbrówka, Płudy, Białołęka Dworska, Tarchomin, uczęszczające na kursy historii i języka polskiego prowadzone przez kierownika Tajnego Gimnazjum prof. Wojciecha Zawadzkiego oraz jego brata Antoniego.

Instruktorką z ramienia Komendy Hufca sprawującą opiekę nad drużyną była druhna Halina Drewnikówna-Raczyńska ps. "Alina" dojeżdżająca z Chotomowa, będąca w ścisłym kontakcie organizacyjnym z Komendą Chorągwi w osobie hm. Jadwigi Gronostajskiej ps. "Wisia".

Skład osobowy drużyny "Szarotki"

Drużynowa: Halina Zwolińska ps. Szarotka, ur. 1920

I zastęp - "Szarotki"
zastępowa Barbara Palkowska
ps. Zawierucha, ur. 1927
Alina Nowotczyńska ps. Mak 1928
Jolanta Łączyńska ps. Ola 1928
Bożena Koperkiewicz ps. Mirka 1928
Elżbieta Prządzińska ps. Dewajtis 1929
Daniela Kuszkowska ps. Dania 1928
  II zastęp - "Bratki"
zastępowa Alina Koperkiewicz
ps. Anka, ur. 1927
Urszula Krysińska ps. Ula 1929
Hanna Sajnog ps. Irga 1930
Zofia Świątek ps. Muza 1929
Teresa Stopa ps. Renia 1929
Bronisława Urban ps. Oleńka 1930
Hanna Kleszcz ps. Wyga 1929
Henryka Abramska ps. Kotek 1930
NN ps. Aga 1930


Zakres szkolenia drużyny obejmował wytyczne Komendy Hufca przekazywane przez instruktorkę druhnę Halinę Drewnikównę-Raczyńską i obejmował znajomość musztry oraz szkolenie wojskowe dla potrzeb Armii Krajowej z dziedziny służby sanitarnej, które prowadził lekarz VII Obwodu AK "Broża" dr Chojnowski. Obejmowało ono opanowanie umiejętności bandażowania, transportu rannego, wykonywania noszy, pierwszą pomoc, znajomość podstawowych leków itp.

Oprócz wyżej wymienionych przeszkoleń, które były skontrolowane harcerskim biegiem w lasach pod Choszczówką z udziałem kapr. pchor. Wiktora Rzecznika ps. "Orzeł II" oraz lekarza AK dr Chojnowskiego w czerwcu 1942 r., drużyna prowadziła działalność polegającą na kolportażu prasy konspiracyjnej do wskazanych punktów kontaktowych, organizowaniu obchodów i rocznic narodowych w domu Wojciecha i Antoniego Zawadzkich (siedziba Tajnego Gimnazjum) oraz domach prywatnych, opiekowaniu się mogiłami żołnierzy poległych w 1939 r., organizowaniu pomocy materialnej (odzieży i żywności) dla wdów i sierot po poległych żołnierzach oraz dla uwięzionych w obozach jenieckich i koncentracyjnych.

W ramach przygotowań miejscowych jednostek AK do operacji "Burza" drużyna otrzymała zadanie włączenia się do akcji zbrojnej jako służba sanitarna. Na przeszkodzie w jego realizacji stanęły podobnie jak w przypadku drużyny męskiej masowe aresztowania i łapanki oraz brak łączności pomiędzy oddziałami.

Wyślij link mailem
Pdf
Drukuj
Powrót
Wypowiedz się
Urząd Dzielnicy Białołęka, m.st. Warszawy
03-122 Warszawa, ul.Modlińska 197
Telefon: 22 676 76 70
Faks: 22 676 60 90
Stronę odwiedziło osób:
8933514
logo_BP_baner_lewy.jpg
ban-konsultacje.jpg
inicjatywa baner wysuwany1.jpg
ban-mapa.jpg
ban-kontakt.jpg
ban-19115.jpg
ban-bip.jpg
ban-facebook.jpg
ban-youtube.jpg
ban-instagram.jpg